Wat is barok?

De barok is een typische Europese stijlperiode uit de zeventiende eeuw tot en met de eerste helft van de achttiende eeuw. De barok kwam voort uit de Renaissance, maar kreeg al snel zijn eigen dramatische en protserige karakter. Omdat cultuur-ontwikkelingen vroeger veel minder snel gingen dan tegenwoordig, is het begin van de barok sterk afhankelijk van de streek. Terwijl in Noord-Europa de Renaissance nog volop bloeide, werd op sommige plekken in Italië, bijvoorbeeld in Rome, de barok al ontwikkeld. De stijl uitte zich op allerlei vlakken van de cultuur, zoals de architectuur, de schilderkunst, de beeldhouwkunst, de literatuur en de muziek. De term “barok” komt van het Portugese woord “barroco”, wat “onregelmatig gevormde parel” betekent. De term werd voor het eerst rond het jaar 1900 door Jacob Burckhardt gebruikt om deze stijlperiode in de kunst aan te duiden.

Barok om naar te kijken

Ontstaan in Italië, breidde de barok als bouwstijl zich uit tot Frankrijk en Spanje en via dat land naar Latijns Amerika. In Frankrijk werd de barok bijzonder populair aan het hof van Lodewijk XIV, die er dankbaar gebruik van maakte om zijn ideeën als absoluut heerser kracht bij te zetten. Het paleis van Versailles liet hij bouwen met het doel het gepeupel te imponeren en zich nietig te laten voelen bij het betreden van het paleis. Niet alleen de wereldse zonnekoning maakte gebruik van de barok om zijn public relations te versterken, ook het Vaticaan omarmde de bouwstijl als wapen tegen de contra-reformatie, die een sterke versobering van de kerk voorstond. Door de overmatige pracht en praal in en op de kerken probeerde men de mensen te imponeren en terug te winnen. Via het Spaanse hof, met als bekend voorbeeld het Escorial, vond de barok zelfs zijn weg naar de Nieuwe Wereld. Ook de veroveraars van Latijns Amerika gebruikten de stijl om met hun overdadige kerken de oorspronkelijke bewoners te imponeren en te bekeren.

De bouwkunst uit de barok-periode is symmetrisch, maakt veel gebruik van ovale vormen en ingewikkelde patronen. Men gebruikte veel dieptewerking en perspectieven en daarnaast zijn de bouwwerken tot in de details rijk en weelderig versierd. Een  bekend bouwwerk uit de barok is de “Baldakijn van Bernini” in de Sint-Pietersbasiliek, ontworpen door Gian Lorenzo Bernini.

In de schilderkunst streefde men tijdens de barok naar een extreem realisme, met veel vaart en drama. Dit werd bereikt door beeld-aspecten als sterke contrasten (veel licht en donker), veel emotionele expressie op de gezichten, het gebruik van diagonale composities en een berekende dieptewerking.

Hoewel de stijl vooral door de gevestigde orde werd gebruikt om macht en absolutisme uit te drukken, zijn sommige bouwwerken en kunstwerken prachtig om te zien. Omdat het nu vaak musea zijn kan het gewone volk ervan genieten, zonder zich geïmponeerd te voelen of bekeerd te worden. In tijden van strak design kan barok een mooi krullerig en overdadig tegenwicht bieden en dat gebeurt dan ook, bijvoorbeeld in de vorm van neo-barokke meubeltjes en spiegels.

Barok om naar te luisteren

Net als in de bouw- en de schilderkunst volgde de barokmuziek in deze periode de Renaissance op, daarmee een volgende fase vormend in de ontwikkeling van de Westerse klassieke muziek. De periode waarin de barokmuziek in de mode was, strekt zich uit tussen ongeveer het jaar 1600 tot het jaar 1750, het sterfjaar van Johann Sebastian Bach. Net als in de bouwkunst was de barokmuziek geen vorm van vermaak voor de man in de straat. De barokmuziek ontwikkelde zich dankzij de bloeiende muziekcultuur aan de Europese vorstenhoven. Naast koningen had de adel vaak componisten in dienst om hun feesten te laten opluisteren met speciaal voor de gelegenheid gecomponeerde muziekstukken. Er ontstonden instrumentale werken zoals de “suite” en het “concerto grosso” en er werden diverse nationale dansen in de muziek verwerkt, zoals de bourrée, de menuet en de sarabande. Verder maakten de componisten gebruik van monodie op basis van basso continuo en harmonisch contrapunt, wat de muziek een melodieus, lichtvoetig en zwierig karakter geeft. Muziekinstrumenten als de “viola da gamba” en de “luit” werden in de barok bijzonder populair. Daarnaast werden er ook voor religieuze muziek, bijvoorbeeld tijdens de kerkmissen, in de barokperiode een aantal vernieuwende muziekvormen ontwikkeld.

Claudio Monteverdi wordt gezien als de eerste barok-componist, een aantal andere bekende barok-componisten zijn Pier Francesco Cavalli, Jean-Baptiste Lully, Dietrich Buxtehude, Johann Pachelbel, Arcangelo Corelli, Marin Marais, Henry Purcell, Antonio Vivaldi, Georg Philipp Telemann, Jean Philippe Rameau, Domenico Scarlatti en natuurlijk Johann Sebastian Bach. In de negentiende eeuw kreeg de barok een nieuwe opleving en ontstond de neo-barokke stijl.

Tegenwoordig kun je gelukkig ook als gewoon mens van de rijke en zwierige muziek genieten, die in de barokperiode alleen was voorbehouden aan koningen en de adel. Er zijn tal van muziek-ensembles die zich hebben gespecialiseerd in de vertolking van barokmuziek. Om er een paar te noemen: het Combattimento Consort Amsterdam, het Bach-Collegium Stuttgart, Concentus Musicus Wien, La Petite Bande en I Musici.